نگاهی به رد پای «ژن خوب» صاحب‌منصبان در شرکتها و مشاغل بانفوذ و پرمنفعت
رد خون در نرخ اشتغال و بیکاری کشور

آینده روزنامه‌نگاری چاپی هنوز مشخص نیست
آیا روزنامه‌ها می‌میرند؟

گزارش‌های تحقیقی که جایزه پولیتزر گرفتند (۲۰۱۸/۵ )
معامله‌های مشکوک کاندیدای سنا

ماجرای ۴ خصوصی‌سازی بدون بازسازی و پرحاشیه
ردپای سیاست‌های خصوصی‌سازی در اعتراضات کارگران

گزارش‌های تحقیقی که جایزه پولیتزر گرفتند (۲۰۱۸/۴ )
پروژه‌های مخفیانه، اعتبار خبرنگاران را هدف گرفته‌ است

تنها بیست‌و‌یک کیلومتر مانده به هفت‌تپه
چکاپا: یک خصوصی‌سازی موفق

افشاگری سایت پروپابلیکا از فعالیت‌های اقتصادی پنهانی رییس‌جمهوری کنونی آمریکا
ماجرای سرمایه‌گذاری مخفیانه دونالد ترامپ چیست؟

گزارش‌های تحقیقی که جایزه پولیتزر گرفتند (۲۰۱۸/۳ )
سخت‌‌گیری‌ و راستی‌آزمایی واشنگتن‌پست مانع از انتشار اخبار جعلی شد

توصیه‌هایی برای سپرده‌گذاران و بانک‌ها بر اساس تحلیل عملکرد مالی آنها
آخرین وضعیت مالی ۱۳ بانک کشور

نسبت میان روزنامه‌نگاری و مستندسازی به بهانه نمایش مستند «میدان جوانان سابق» به کارگردانی مینا اکبری، روزنامه‌نگار
روزنامه‌نگاران فیلمساز یا فیلمسازان روزنامه‌نگار

«افق نو» عرصه اطلاع‌رسانی و آموزش روزنامه‌نگاری تحقیقی در ایران و پروژه‌ای در‌ زیرمجموعه گروه رسانه‌ای «جامعه نو» است. این فضا که از سال ۱۳۹۴ با نام «افق اقتصاد» با گرایش غالب گزارش‌های تحقیقی اقتصادی فعال بوده است، به مسیر تکامل روزنامه‌نگاری کندوکاوی در ایران اختصاص خواهد داشت.
درباره ما بیشتر بخوانید.




اصلاح یا مچ‌گیری؟
نیم‌نگاهی به سینمای مستند تحقیقی

افق‌نوـ نشریه دانشجویی فروردین در سال 1395 در دانشکده علوم ارتباطات و مطالعات دانشگاه آزاد تهران مرکزی منتشر می‌شد. این نشریه تنها 3 شماره و به همت دانشجویان و دانش‌آموختگان ارتباطات منتشر شد و تلاش می‌کرد به فضاهای تخصصی حوزه علوم ارتباطات بپردازد. شماره اول این نشریه دانشجویی به تیم رسانه‌ای دولت روحانی پرداخته، شماره دوم آن یادمانی برای بهار مطبوعات دهه 70 است و شماره سوم این نشریه نیز تلاش کرده تا به «روزنامه‌نگاری تحقیقی» بپردازد. افق‌نو تصمیم دارد ادبیات این حوزه روزنامه‌نگاری را در این تارنمای تخصصی جمع‌آوری کند. از این رو مطالب نسخه سوم را که منتشرکنندگان این نشریه در اختیار تحریریه افق‌نو قرار دادند٬ بطور کامل بازنشر می‌کند.

آیدین ریاضی، روزنامه‌نگار: این روزها بازار مچ‌گیری سیاسی و افشای فساد چه در داخل و چه در خارج پررونق است. همین اواخر روزنامه‌نگار واشنگتن‌پست در نوار ۹۰ ثانیه‌ای در مورد ترامپ دست به افشاگری زد و یک چالش جدی سیاسی برای نامزد جمهوری‌خواه فراهم کرد و ناخودآگاه ما را  به یاد رسوایی واترگیت انداخت و جایگاه روزنامه‌نگاری تحقیقی را بیش از پیش نمایان ساخت.

در کنار روزنامه‌نگاری تحقیقی، فیلم مستند تحقیقی نیز در دنیای تصویر وجود دارد که بن‌مایه‌ی هر دو تحقیق و پژوهش است.  مستند فیلمی است بر پایه‌ی واقعیت نه توهم و تخیل  و می‌کوشد واقعیت را آن چنان که هست به نمایش بگذارد به خاطر همین این گونه فیلم‌ها مربوط به آدم‌ها، مکان‌ها و رویدادها هستند. اگر از سینما‌ حقیقت فاکتور بگیریم بخش مهمی از دنیای فیلم مستند به مستند تحقیقی اطلاق می‌شود و تحقیق کردن جزو لاینفک این وادی از هنر است. در دل این تحقیق، خطر کردن و دل به دریا زدن از اصول اولیه است. برای اینکه فیلم مستند بر مخاطب اثر کند باید بر فرم مناسبی شالوده‌ریزی شود و حاوی داستان باشد. مواد اولیه طرح‌ریزی فیلم مستند داستانی، تحقیق و پژوهش حول موضوع است و این موضوع باید چنان کششی در دل خود داشته باشد که مستند‌ساز قادر به گره‌افکنی و گره‌گشایی باشد. خطر هنگامی رخ می‌نماید که مستندساز به دنبال مضمون باشد و پژوهش را به بوته‌ی فراموشی بسپارد و یا آن قسمت از حقیقت را به عاریه بگیرد که در جهت مضمونش باشد و برای رسیدن به این مضمون حقیقت را در راستای ایجاد آرمان خود دستکاری کند که مچ‌گیری در این زمینه برای مخاطب کاری بس آسان است. توانایی و ممارست مستندساز است که از کنار هم گذاشتن پلان به پلان مستند خود از موضوع به مضمون می‌رسد که تاثیر اثر را به نمود عینی بدل می‌کند و در تاریخ ماندگار می‌کند. گاه مستندساز اسیر موضوع روز می‌شود و برای کوبیدن مخالف خود دست به ایجاد تکنیک‌های غلوآمیزی می‌زند و چنان در دام فضاسازی و تهییج مخاطب می‌افتد که از فرم غافل می‌ماند و پرواضح است حداقل در حیطه‌ی تصویر این فرم است که بر مخاطب اثر می‌کند نه تکنیک.

مستندهای تحقیقی فراوانی از ابتدای پیدایش سینما ساخته شده‌اند که نسبت خیلی کمی از آنها در تاریخ ماندگار شده‌اند. دلیل کم‌تاثیری عمده‌ی این فیلم‌ها یا به خاطر دستکاری واقعیت است یا انتخاب فرمی نامناسب در روایت اثر؛ نمونه فیلم‌های غیرمستند داستانی که همچنان بر تارک سینمای جهان می‌درخشند «همه‌ی مردان رئیس‌جمهور» اثر آلن پاکولا است. مواد اولیه فیلم از افشای اسناد شنود سران حزب دموکرات آمریکا در هتل واترگیت توسط روزنامه‌نگاران  روزنامه‌ی واشنگتن‌پست است و فیلم آن‌چنان بر واقعیت برآمده از روزنامه‌نگاری تحقیقی پایبند است که پس از گذشت سالیان کمتر کسی از محتوا و فرم در خور آن می‌تواند ایراد بگیرد.

من به شخصه فیلم مستند تحقیقی ماندگاری را ندیدم که بر اساس روایت مدرن و پست‌مدرن ساخته شده باشد. همه‌ی آثار ماندگار بر مبنای فرم سه‌پرده‌ایی و با ایجاد گره، قوام یافتند و در متن خود داستانی کلاسیک را روایت می‌کنند. نمونه‌ی بارز از این نوع مستند آثار «مایکل مور» و «گادفری رجیو» هستند که اولی پیوند بیشتری با روزنامه‌نگاری تحقیقی دارد چرا که اساس هر دو حیطه‌ی روزنامه‌نگاری تحقیقی و مستند تحقیقی بر پایه‌ی مبارزه با فساد و هژمونی نیروی مسلط است.

مایکل مور با به‌کارگیری فرم متناسب با موضوعی که ماه‌ها و یا سال‌ها تحقیق کرده توانسته مستندهای ماندگاری با پرسش‌های اساسی خلق کند که سیستم بیمه‌ی درمانی و بهداشتی در فیلم «سِیکو»، قانون‌گذاری و سیستم سیاسی و سرمایه‌داری آمریکا در فیلم «کاپیتالیسم: یک داستان عاشقانه» از آن جمله‌اند.

مایکل مور و زاویه خاص نگاه  او، برای نشان دادن حقایق روزمره به کسانی‌ست که خود در حال تجربه این وقایع هستند، اما آن‌چنان غرق در همین مسائل هستند که عمق مسائل را درک نمی‌کنند. مایکل مور این شجاعت را دارد که نتیجه‌ی سال‌ها تحقیقاتش را با عبور از فیلتر ذهنی خود جلوی دوربین ببرد. نداشتن هیچ‌گونه عُلقه‌ای به یکی از دو حزب عمده آمریکا، کلام او را باور پذیر می‌کند و ما درک می‌کنیم هدف از خلق اثر صرفاً مچ‌گیری در بزنگاه‌های سیاسی نیست و تاریخ مصرف آثار او نامحدود است. لازمه مستند تحقیقی داشتن جرات است؛ ولی جراتی که در بستر مناسبی روایت نشود، در بلندمدت نتیجه‌ی عکس خواهد داد.

لینک کوتاه:

مطالب اخیر