«افق نو» عرصه اطلاع‌رسانی و آموزش روزنامه‌نگاری تحقیقی در ایران و پروژه‌ای در‌ زیرمجموعه گروه رسانه‌ای «جامعه نو» است. این فضا که از سال ۱۳۹۴ با نام «افق اقتصاد» با گرایش غالب گزارش‌های تحقیقی اقتصادی فعال بوده است، به مسیر تکامل روزنامه‌نگاری کندوکاوی در ایران اختصاص خواهد داشت.
درباره ما بیشتر بخوانید.




بهتر است تخصصی‌تر باشیم یا سیاسی‌تر؟

:علی محسنی:*

گفتگو با کارشناسان در مورد مسائل روز سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی یکی از مهمترین بخش‌های تولید اخبار در رسانه‌های فراگیر کشور است. روند اما به این گونه است که خبرنگاران بیش از آنکه موضوع‌های روز را با نگاهی تخصصی ببینند و به سراغ کارشناسان مربوطه بروند، این مسائل را کمابیش با عینک سیاسی نگاه می‌کنند. نشانه بارز این ادعا، رجوع به کارشناسانی است که یا هم‌اکنون و یا در گذشته در سطوح عالی دارای پست و مقام بوده‌اند. بنابراین گرچه گفتگو با یک نماینده سابق مجلس و یا معاون اسبق وزیر تحت‌عنوان «کارشناس سیاسی» یا «کارشناس اقتصادی» صورت می‌گیرد، اما درحقیقت شهرت فرد در سمت‌هایی که در گذشته داشته، خبرنگار را به گفتگو با چنین فردی در باب یک موضوع روز علاقه‌مندتر کرده است. ناگفته پیداست که افراد سیاسی‌تر به اهمیت رسانه‌ها واقفند و خود نیز به دنبال چنین گفتگوهایی هستند.

واقعیت اما این است که بسیاری از موضوع‌های روز چه در حوزه‌های سیاسی و دیپلماسی و چه در حوزه‌های اقتصادی و فرهنگی باید با نگاهی تخصصی و توسط افرادی که بعضا سال‌ها مطالعه و پژوهش کرده‌اند مورد بررسی قرار گیرد، اما رسانه‌ها عموما به دنبال گفتگو با چنین افرادی نیستند. بنابراین مخاطبان بعضا با اخبار یا گزارش‌هایی در رسانه‌ها برخورد  می‌کنند که بیش از نگاه تخصصی، با نگاه کم‌دانش یک کارشناس روبه‌رو شده که به دنبال کشف رگه‌های سیاسی نیز در این موضوعات می‌گردد.

برخورد با چنین مطالبی در حوزه‌های اقتصادی در سال‌های اخیر مشهود بوده است. به‌ عنوان مثال در برابر رشد قابل‌توجه نقدینگی در دو سال اخیر، کارشناسان حاضر در رسانه‌ها در عوض تحلیل این اتفاق و افزایش دانش اقتصادی مخاطبان، به دو دسته‌ی هوادار دولت یا مخالف دولت تقسیم‌ شده‌اند و سعی دارند موضوع را به سود گرایش سیاسی خود تحلیل کنند. این در حالی است که یک اقتصاددان که تخصص او در حوزه مسائل پولی است بهتر از پس تفسیر خبر رشد نقدینگی برمی‌آید.

 

در باب لزوم رجوع بیشتر به کارشناسان متخصص و کاهش گفتگو با کارشناسان با گرایش فکری سیاسی، چند نکته را می‌توان بیان کرد:

  • بسیاری از خبرنگاران تایید می‌کنند که دسترسی به کارشناسان متخصص دشوار است و در مقابل، افراد سیاسی‌تر از حضور پررنگ در رسانه‌ها استقبال می‌کنند.

ضمن تایید چنین روندی، باید گفت که گاه توضیح خبرنگار و نحوه چیدمان پرسش‌های او، کارشناس متخصص را به گفت و گو ترغیب می‌کند. خبرنگار اگر با هراس کارشناس از افتادن به ورطه رقابت‌های سیاسی روبه‌رو باشد، باید در نحوه پرسش‌های خود این اطمینان را به کارشناس بدهد که مطلب با نگاهی تخصصی طرح می‌شود و به سمت تایید یا انتقاد از عملکرد دستگاه‌های رسمی کشور نمی‌رود؛ ضمن‌آنکه اگر به کارشناس توضیح داده شود که انتقال دانش او به مخاطبان، به فهم بهتر و غیرسیاسی یک موضوع مهم روز کشور کمک می‌کند، او بیشتر به حضور در رسانه ترغیب می‌شود.

  • نگاه تخصصی به مسائل، به دانش‌افزایی کمک و مخاطبان را به مطالعه بیشتر ترغیب می‌کند.

می‌توان به مثال «بحران آب» رجوع کرد. بیان وضعیت وخیم منابع آبی کشور شاید از زبان مقام‌های سابق دولتی صورت پذیرفته باشد، اما حضور کارشناسان این حوزه در رسانه‌ها که به بیان جزئیات این مسأله پرداختند و آمار و ارقام دقیق را در کنار تحلیل داده‌ها بیان کردند، موجب شد جامعه دغدغه آب را جدی‌تر بگیرد. یک کارشناس متخصص اگر مسأله‌‌ای مهم را به شکل جزئی بیان کند و خبرنگار گزارشی مناسب همراه با تیتر جالب‌توجه در رسانه منعکس کند، مخاطبان را متوجه اهمیت موضوع می‌کند و حتی آنها را برای مطالعه بیشتر موضوع ترغیب می‌کند، درصورتی‌که سخنان یک کارشناس با سمت فعلی یا سابقا سیاسی و دولتی ممکن است مخاطبان را به این باور برساند که ملاحظه‌ای سیاسی سبب طرح این موضوع شده و اصل ماجرا چندان جدی نیست.

  • یافتن کارشناسان متخصص حوزه‌های مختلف بعضا دشوار است.

متاسفانه یک واقعیت تلخ در کشور ما مشهود است: به‌رغم رشد خیره‌کننده جمعیت تحصیل‌کرده کشور تعداد متخصصان دانشمند یا پژوهشگران واقعی بسیار اندک است. درحقیقت کسب دانش برای ثروت و قدرت بسیار فراگیرتر از کسب دانش برای جستجوگری و کشف حقایق بوده است. بنابراین خبرنگار در مواجهه با یک موضوع روز اجتماعی، گاهی نه‌تنها با کارشناس معتبر و با اطلاع روبه‌رو نیست که بسیاری از اطلاعات را نیز باید از مقام‌های دولتی کسب کند. در برابر این مشکل باید گفت که با توجه به گسترش رسانه‌ها و ایجاد رسانه‌های تخصصی، بهتر است در این‌گونه موارد به کانال‌های تخصصی رجوع شود تا کارشناسان مربوطه را بتوان یافت. مجلات تخصصی یا سایت‌های تخصصی می‌توانند در این بین راهگشا باشند.

  • باید بتوان بین رسانه و دانشگاه یا پژوهشگاه پیوندی بهتر و جدی‌تر برقرار کرد.

در دانشگاه‌ها و به‌ویژه پژوهشگاه‌های ما، میزان تولید کارهای تحقیقی و پژوهشی ارزشمند کم‌ نیست، اما قبل از آنکه توقع داشته باشیم این پژوهش‌ها به کار دولت و برنامه‌ریزی دولتی بیایند و به گوشه کتابخانه‌ها پرتاب نشوند، می‌توانیم آنها را به رسانه‌های عمومی بکشانیم. اگر این اتفاق رخ دهد، جمعیت مخاطب ده‌ها هزار نفری از نتایج پژوهش اطلاع می‌یابند که هم به گسترش دانش در کشور منجر می‌شود و هم پژوهشگر را ترغیب می‌کند اطلاعاتی همه‌فهم‌تر و کاربردی‌تر تولید کند تا بتواند در سطح رسانه‌ها بهتر مطرح شود. به این ترتیب می‌توان ضرورت پیوند «رسانه و دانشگاه» را بیش از ضرورت ارتباط «صنعت و دانشگاه» یا «دولت و دانشگاه» برشمرد. شاید ایجاد پیوند بهتر رسانه و دانشگاه به پیوند بهتر دانشگاه و مراکز اجرایی کمک جدی کند.

  • با نگاه تخصصی بهتر می‌توان از «تایید» یا «انتقاد» سخن گفت.

اشکال کارشناسان سیاسی این است که انتقادشان در جهت افکارشان دیده می‌شود. گاهی به‌واقع یک انتقاد به‌حق است و نیاز است به دولت یا جامعه در باب یک روند هشدار داده شود، اما چون از سوی کارشناسی با گرایش سیاسی واضح بیان شده، جدی گرفته نمی‌شود. مزیت کارشناس متخصص این است که بیشتر تلاش دارد ابعاد موضوع را بشکافد و با ارائه اطلاعات دقیق، اهمیت مسأله را بیان کند. پس از بیان دقیق مطلب، آنگاه می‌توان انتقادی را مطرح کرد و مخاطب در این صورت با انتقاد، تخصصی برخورد خواهد کرد.

  • سیاستمدار یا کارشناس با گرایش سیاسی نیز اطلاعات بهتر و دقیق‌تر می‌خواهد.

این قبیل افراد به‌طورمعمول بیش از آنکه کتاب‌ها و یا نشریات و رسانه‌های تخصصی را دنبال کنند، مخاطب رسانه‌ها یا بولتن‌ها هستند! بنابراین اگر می‌خواهیم اقتصاد با گرایش غالب سیاسی یا کارشناس با خط و ربط سیاسی‌مان دانش بیشتری کسب کند، باید سراغ کارشناسان متخصص برویم. کارشناسان سیاسی، مطالب یا گفتگوهای این قبیل کارشناسان را در رسانه‌ها دنبال می‌کنند. این اتفاق بر ذهن آنها و جهتگیری‌شان اثر می‌گذارد و در آینده اگر مخاطب خبرنگاران واقع شوند، با دانش و اطلاعات بهتری سخن خواهند گفت و حتی ممکن است از میزان نگاه سیاسی‌ آنها به موضوع کاسته و بر نگاه تخصصی‌ترشان افزوده شود.

  • کارشناس بورس و بازار سرمایه

مطالب اخیر