گزارش‌های تحقیقی که جایزه پولیتزر گرفتند (۲۰۱۸/۲ )
کاندیدای کنونی مجلس سنا؛ اغواگر پیشین دختران نوجوان

معرفی کتاب؛
عکاسی تحقیقی: استحکام و استناد روایت با تصویر

سرنوشت روزنامه‌نگاری تحقیقی در روسیه‌ی پوتین -۲
جنگ قلم با تفنگ

ارتباط کردهای طرفدار ترکیه و مخالفان عبدالله اوجالان با قتل‌های زنجیره‌ای ایران چیست؟
عسگراولادی و قتل‌های زنجیره‌ای

ششم دی‌ماه «پروژهٔ گزارش فساد و جرایم سازمان‌یافته» (OCCRP)معرفی می‌کند
شخصیت سال جرایم سازمان‌یافته چه کسی است؟

گزارش‌های تحقیقی که جایزه گرفتند (۱ـ ۲۰۱۸)
پولیتزر، جایزه واشنگتن‌پست برای افشای فساد اخلاقی کاندیدای سنا

نگاهی به روزنامه‌نگاری تحقیقی در رسانه‌های ایران و جهان
از «هُتل واترگیت» تا «شهرداری تهران»

اصلاح یا مچ‌گیری؟
نیم‌نگاهی به سینمای مستند تحقیقی

جدال با خاموشی
نگاهی به نقش شبکه‌های اجتماعی در روزنامه‌نگاری تحقیقی

نشست آن‌لاین دانشجویی با «تژا میرفخرایی» و «جواد دلیری»
چرا روزنامه‌نگاری تحقیقی در ایران ممکن نیست؟

«افق نو» عرصه اطلاع‌رسانی و آموزش روزنامه‌نگاری تحقیقی در ایران و پروژه‌ای در‌ زیرمجموعه گروه رسانه‌ای «جامعه نو» است. این فضا که از سال ۱۳۹۴ با نام «افق اقتصاد» با گرایش غالب گزارش‌های تحقیقی اقتصادی فعال بوده است، به مسیر تکامل روزنامه‌نگاری کندوکاوی در ایران اختصاص خواهد داشت.
درباره ما بیشتر بخوانید.




پیش‌نویسِ منشورِ/ سندِ حقوق و اخلاق حرفه‌ایِ روزنامه‌نگارانِ ایران

 

افق اقتصاد- در نیمه اول دهه ۸۰، گروهی از روزنامه‌نگاران ایران کوشش کردند منشور یا سندی درزمینه حقوق و اخلاق حرفه‌ای روزنامه‌نگاران ایرانی فراهم آورند. این کوشش‌ها که به سفارش انجمن صنفی و به سرپرستی مرحوم احمد بورقانی و توسط چند تن از اهل مطبوعات ایران انجام می‌گرفت با حوادثی که به تعطیل اجباری انجمن صنفی روزنامه‌نگاران انجامید متوقف شد و پیش‌نویس تهیه شده در عرصه نظر و نقد همکاران مطبوعاتی قرار نگرفت.

افق اقتصاد با امید به تجدید بحث درباره این سند و گردآمدن نظر اصلاحی و تکمیلی همکاران برای آنکه روزی این سند به کمال رسیده و رسمیت یابد آن را در عرصه اقتصادی‌نویسان مطبوعات ایران قرار می‌دهد. دیدگاه‌ها و پیشنهادهای همکاران درمورد اجزای سند برای اطلاع سایرین و با هدف وقوع بحث سازنده، در سایت افق اقتصاد انعکاس خواهد یافت.

***

مقدمه

تاریخِ پرفرازوفرود روزنامه‌نگاری در ایران سرشار است از تلاش‌های گسترده و گاه پر تَعَبِ روزنامه‌نگاران ایرانی برای رسیدن به سه خواستِ اساسیِ حرفه‌ای خود: آزادی روزنامه‌نگاری، استقلالِ روزنامه‌نگاری و امنیت روزنامه‌نگاری، که اغلب هم دچار تعرضات و تعدیات متعدد بوده است. در کمتر برهه‌ای از تاریخ ۱۷۰ سالۀ مطبوعات ایران می‌توان دوره‌ای را یافت که ارباب قدرت و دولت حرمت آزادی، استقلال، و امنیت روزنامه‌نگاران را تضمین و تأمین کرده باشند. روزنامه‌نگاران ایرانی‌ای که در راه انجام وظیفۀ حرفه‌ای خود جان باخته‌اند گواهان چنین مدعایی‌اند .

از سوی دیگر، برآورده شدنِ خواست آزادی، استقلال، و امنیت روزنامه‌نگاری درگرو رشد و توسعۀ کمّی و کیفی روزنامه‌نگاری است که تنها با اتکا به تجربۀ مشترک جامعۀ روزنامه‌نگاری ایران و با روندی آرام و تدریجی تحقق خواهد یافت. متأسفانه در تاریخ مطبوعات ایران دوره‌های آزادی مطبوعات چندان کوتاه بوده است که عملاً فرصتی برای رشد و توسعۀ مطبوعات و شکل‌گیری تجربۀ مشترک و هویت واحد صنفی باقی نمی‌گذاشته است.

با این اوصاف، روندی که در طول نزدیک به سه دهۀ اخیر در قلمرو فعالیت‌های مطبوعاتی در ایران طی شده است، هرچند با افت‌وخیزها و موانع و مرارت‌های بسیار توأم بوده، درمجموع درجهت رشد و توسعۀ فعالیت‌‌های روزنامه‌نگاری کاغذی، دیجیتالی، رادیویی و تلویزیونی در حرکت است و اغراق نیست اگر که بگوییم در تاریخ مطبوعات ایران کم‌نظیر بوده است.

امروزه در سایۀ تلاش مستمر روزنامه‌نگاران ایرانی، شخصیت حرفه‌ای روزنامه‌نگار و موقعیت اجتماعی وی به رسمیت شناخته شده است. تجربۀ مشترک صنفی کمابیش شکل گرفته، به‌گونه‌ای که روزنامه‌نگار ایرانی اکنون می‌تواند هوّیت حرفه‌ای خود را به‌صورت مستقل به نمایش بگذارد. پیشروترین و مستقل‌ترین اعضای جامعۀ روزنامه‌نگاران ایران به بسیاری از موازین اخلاق حرفه‌ای،‌ حقوق حرفه‌ای، و مسئولیت حرفه‌ای، که حاصل تجربۀ مشترک همۀ روزنامه‌نگاران است، پای‌بنداند و در رعایت آنها دقت و حساسیت کافی دارند. این مهم رخ نداده است مگر با تشریک مساعی همۀ روزنامه‌نگارانی که در سراسر کشور، در میدان‌های مختلف خبری، و فارغ از گرایش‌های سیاسی یا فکری، هریک به سهم خود، در رسانه‌ای قلم زده و قلمرو روزنامه‌نگاری را گسترده‌تر کرده‌اند.

امروز روزنامه‌نگاران ایران از چنان تجربۀ غنی و پرمایه‌ای برخوردارند که خود قادراند از اصول و اخلاق روزنامه‌نگاری سخن گفته و قواعد صنفی‌شان را براساس خصوصیات جامعۀ ایران و تجربیات روزنامه‌نگاری ایرانی کشف و ثبت کنند و با تلاش مشترک خود و در تعامل با سازمان‌های رسمی و مؤسسات رسانه‌ای آزادی، امنیت، و استقلال حرفه‌ای روزنامه‌نگاری را در سطح کشور تأمین وتضمین نمایند.

قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، به‌ویژه در اصل ۲۴، که مقرر می‌دارد «نشریات و مطبوعات در بیان مطالب آزادند مگر آنکه مخل به مبانی اسلام یا حقوق عمومی باشد»، اصل را بر آزادی گذاشته و در این مورد خاص آزادی مطبوعات را کاملاً به رسمیت شناخته است. باید افزود که بدون تحقق سه اصل پایۀ آزادی، استقلال، و امنیت روزنامه‌نگاران امکان تحقق آزادی مطبوعات فراهم نخواهد آمد. بر این اساس، و به حکم قانون اساسی، دولت موظف است شرایط تحقق آزادی، امنیت، و استقلال حرفه‌ای روزنامه‌نگاران و بالمآل آزادی مطبوعات را تأمین و تضمین کند. جامعۀ روزنامه‌نگاری ایران نیز باید برهمین اساس و با شناساییِ هویت جمعی و منافع مشترک صنفی خود برای تحقق بخشیدن به سه اصل مذکور بکوشد.

انجمن صنفی روزنامه‌نگاران ایران در پاسخ به همین ضرورت پیش‌نویسِ منشورِ/ سند حقوق حرفه‌ایِ روزنامه‌نگارانِ ایران را، که کوشیده شده است مبتنی بر اصول پذیرفته شدۀ جهانی و منطبق با ویژگی‌های فرهنگی و سیاسی و اجتماعی جامعۀ ایران، و مقتضیات فعالیت مطبوعاتی و نیازهای روزنامه‌نگاری در ایران امروز تهیه شود، به جامعۀ روزنامه‌نگاری کشور پیشنهاد می‌کند.

این سند/منشور برمبنای تجربیاتی که در جریان فعالیت روزنامه‌نگاران در ایرانِ امروز به دست آمده تدوین شده است و بدیهی است که مهم‌ترین ضامن اجرایی آن خود روزنامه‌نگاران و ارادۀ جمعی جامعۀ روزنامه‌نگاری فعّال در کلیۀ رسانه‌های کشوراست. تردیدی نیست که همۀ روزنامه‌نگاران ایران، که در انواع رسانه‌ها، به صورت استخدامی یا آزاد، و در سراسر کشور، در سطح ملّی یا محلّی، فعالیت می‌کنند، همان‌گونه که با تلاش‌های سخت و بعضاً پرمخاطرۀ خود کمّیت و کیفیت روزنامه‌نگاری کشور را ارتقا بخشیده‌اند، با اتکا به هوّیت مشترک صنفی و با تشریک مساعی خود افق‌های روشن‌تری را در پیش روی فعالیت رسانه‌های کشور خواهند گشود و با صیانت از حقوق صنفی خود دوام و بقای روزنامه‌نگاری ایرانی را مقدور میسور می‌نماید.

 

تعریف‌ها و مفاهیم

  1. روزنامه‌نگار به همۀ کسانی گفته می‌شود که:

الف. به صورت تمام‌وقت یا پاره‌وقت، با قرارداد کتبی یا شفاهی، در یکی از مشاغل روزنامه‌نگاری، با یک مؤسسۀ رسانه‌ای همکاری داشته و در مقابل کار خود مزد دریافت می‌کند، یا

ب. به صورت آزاد و بدون داشتن قرارداد، با یک یا چند مؤسسۀ رسانه‌ای همکاری داشته و از طریق آنها به صورت مکرر و مداوم مطالبی در قالب نوشته یا تصویر منتشر کند، اعم از آنکه در مقابل کار خود مزدی دریافت کند یا نکند.

 

تبصره. قطع همکاری روزنامه‌نگار با مؤسسه یا مؤسسات رسانه‌ای به دلایل ناخواسته، از قبیل بازداشت روزنامه‌نگار( به هر دلیل)، بیماری، تعطیل یا توقیف مؤسسۀ رسانه‌ای موجب سلب عنوان روزنامه‌نگار از وی نمی‌شود.

  1. مؤسسۀ رسانه‌ای به سازمانی گفته می‌شود که در قالب شخصیت حقوقی یا غیر از آن، در گسترۀ بین‌المللی، ملّی، یا محلّی اقدام به انتشار نشریات ادواری، یا سایر رسانه‌ها از قبیل رادیو، تلویزیون، پایگاه‌های خبریِ اینترنتی (اعم از پایگاه‌های خبری خبرگزاری‌ها و غیر آن) می‌نماید.
  2. مشاغل روزنامه‌نگاری شامل آن دسته از مشاغل و سِمَت‌های موجود در مؤسسه‌های رسانه‌ای یا فعالیت‌های روزنامه‌نگاری است که به امر تولید مطلب، اعم از نوشتاری یا تصویری، و یا مدیریت تولید مطلب می‌پردازد. خبرنگاری، گزارشگری، یادداشت‌نویسی، عکاسی خبری، ترسیم کاریکاتور، طراحی، فیلمبرداری خبری، مسئولیت صفحه، دبیری سرویس، سردبیری، و مانند اینها ازجملۀ مشاغل روزنامه‌نگاری است.
  3. آزادی روزنامه‌نگاری عبارت است از توانایی و امکان واقعی و بالفعل روزنامه‌نگار در دسترسی به اخبار و اطلاعات، تدوین و تنظیم و ثبت نوشتاری یا تصویری آنها و انتشارشان از طریق رسانه‌ها اعم از نشریات کاغذی، محیط دیجیتالی، خبرگزاری‌ها، رادیو و تلویزیون.
  4. استقلال روزنامه‌نگاری عبارت است از عدم الزام و اجبار روزنامه‌نگار به پیروی از دستورات غیرقانونی یا مغایر شئون حرفه‌ای و اصول جریان آزاد اطلاعات از سوی مراکز رسمی و غیررسمی قدرت.
  5. امنیت روزنامه‌نگاری عبارت است از مصونیت روزنامه‌نگار از هرگونه تعرض غیرقانونی حین انجام وظیفه یا به سبب انجام وظیفه و نیز ممنوعیت جلوگیری کردن از کار حرفه‌ای روزنامه‌نگار.
  6. حقوق حرفه‌ای به معنای حق‌هایی است که یک روزنامه‌نگار یا صنف روزنامه‌نگار به موجب قانون ‌اساسی و قوانین عادی کشور، معاهدات و اسناد بین‌المللی، عرف روزنامه‌نگاری، و موازین و مقتضیات آزادی، امنیت، و استقلال روزنامه‌نگاری از آنها برخوردار است.

 

حقوق اساسی و حرفه‌ای روزنامه‌نگاران

حقوق اساسی روزنامه‌نگاران ایران بر آزادی بیان مبتنی است و تابع حقوق اساسی مندرج در فصل سوم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (اصول نوزدهم تا چهل‌ویکم، به‌ویژه اصل بیست‌وچهارم و نیز اصل یکصد‌وشصت‌وهشتم) و قوانین موضوعه است که اهمّ و اقّل آن عبارت است از:

  • حق دسترسی آزاد به اطلاعات و امکان مراجعه به سازمان‌ها و نهادهای دولتی و عمومی برای انجام تحقیق و گردآوری اطلاعات و خبر دربارۀ رویدادهای عمومی به‌منظور انعکاس و درج نتایج حاصل از آن در رسانه‌های خبری و اطلاع‌رسانی عمومی
  • حق دسترسی آزاد و قانونی به منابع خبری و رسانه‌هایی نظیر تلویزیون‌های ماهواره‌ای و شبکۀ جهانی اینترنت، و نظایر آنها، بدون سانسور
  • حق استفاده از ابزار و تجهیزات الکترونیکی، صوتی، تصویری و ضبط و ثبت اطلاعات و اخبار مربوط به رویدادهای عمومی
  • حق حضور در میدان‌های خبری (محل وقوع سوانح طبیعی و حوادث غیرمترقبه، بی‌نظمی‌های عمومی، حالت‌های فوق‌العاده، جلسات عمومی و گردهم‌آیی‌ها، تظاهرات و…) و دسترسی آزاد به کانون‌های اخبار درجهت انجام وظیفه
  • حق برخورداری از امنیت حرفه‌ای در حین انجام وظیفۀ روزنامه‌نگاری و ضرورت به رسمیت شناخته شدن حق فعالیت حرفه‌ای روزنامه‌نگار توسط کلیۀ نهادهای حکومتی و غیرحکومتی، به منظور برآورده شدن این حکم صریح قانونی: «هیچ‌کس حق ندارد در صدد اِعمال سانسور، تطمیع، و یا تهدید روزنامه‌نگاران برآید و یا در برابر فعالیت حرفه‌ای‌شان محدودیت ایجاد یا با انجام آن مخالفت کند، و یا حیثیت و شرافت حرفه‌ای آنان را نادیده بگیرد و با اعمال خشونت و تهدید، سلامتی و ایمنی روزنامه‌نگاران را در معرض مخاطره قرار دهد.»
  • حق شکایت از اِعمال فشار سیاسی یا حرفه‌ای به توسط مقامات دولتی یا غیردولتی برای انتشار و یا جلوگیری از انتشار اخبار و سایر مطالب
  • حق برخورداری از رسیدگی به هرگونه اتهام حرفه‌ای روزنامه‌نگار در محاکم دادگستری براساس نص صریح اصل یکصدو‌شصت‌وهشتم قانون اساسی
  • حق برخورداری از ابراز آزادانۀ عقیده و انتشار آن و پرهیز از هرآنچه خلاف اعتقادات و وجدان حرفه‌ای اوست
  • حق اعتراض به هرگونه تبعیض‌نژادی، جنسیتی، قومی، و مذهبی که مانع انجام وظایف حرفه‌ای روزنامه‌نگار شود.
  • حق اجتناب از عمل به شیوه‌های مغایر با اصول استقلال و اخلاق حرفه‌ای روزنامه‌نگاری و خودداریِ موقت علنی و آشکار از کسب یا انتشار اخبار به صورت موردی یا کلی
  • حق اطلاع یافتن از آن دسته از تصمیمات مدیران و مسئولان مؤسسه‌های رسانه‌ای متبوع که بر زندگی حرفه‌ای و امنیت شغلی روزنامه‌نگار تأثیر مستقیم دارد (نظیر تعطیل یا فروش مؤسسه، تغییر ترکیب اعضای تحریریه، استخدام، اخراج، انتقال یا ارتقای اعضای تحریریه)
  • حق اطلاع یافتن از نحوۀ انتشار مطلب به‌طوری‌که با مسئولیت‌های قانونی روزنامه‌نگار تناسب داشته باشد
  • حق انتشار مطالب خود با امضای شخصی، یا با نام مستعار، و یا بدون امضا
  • حق تشکیل و عضویت در تشکل‌های صنفی داخلی در مؤسسۀ رسانه‌ای متبوع
  • حق برخورداری از قراردادهای معتبر که ضامن حقوق مادی و معنوی او باشد
  • حق مذاکرۀ دسته‌جمعی و دخالت در تنظیم قراردادهای کار
  • حق برخورداری از بیمه‌های عادی و تکمیلی و بیمه‌های حوادث ناشی از کار
  • حق به رسمیت شناخته شدن شغل روزنامه‌نگاری به‌عنوان شغل سخت و زیان‌آور و قائل شدن شرایط ویژۀ بازنشستگی و ازکارافتادگی زودرس
  • حق دفاع از منافع جمعی روزنامه‌نگاران از طریق عضویت در انجمن‌های صنفی و حرفه‌ای ملی، منطقه‌ای، و بین‌المللی و حق شرکت مستقل (فردی یا جمعی) در کنفرانس‌ها و مجامع بین‌المللی مرتبط با کار روزنامه‌نگاران
  • حق برخورداری از آموزش‌های تخصصی و بازآموزی حرفه‌ای و شرکت در هرگونه دورۀ آموزشی ملی، منطقه‌ای، و بین‌المللی که به ارتقا و پیشرفت سطح کیفی فعالیت روزنامه‌نگاری کمک می‌کند

 

اصول حاکم بر مسئولیت‌های حرفه‌ای روزنامه‌نگاران

روزنامه‌نگاران باید در فعالیت‌های روزنامه‌نگاری از دست زدن به کارها یا انجام فعالیت‌های مغایر با شأن و وظیفه و رسالت روزنامه‌نگاری بپرهیزند و به الزامات و مسئولیت‌های حرفه‌ای خود، بر طبق اصول کلی اخلاق و شرافت حرفه‌ای‌شان، که در همۀ میثاق‌های اخلاق حرفه‌ای روزنامه‌نگاران مشترک و مندرج است، پای‌بند بمانند.

اهمّ این اصول عبارت‌اند از:

  1. رعایت راستی و درستی، و حقیقت‌جویی
  2. رعایت عینیت و انطباق داشتن با واقعیت و عدم تحریف حقایق
  3. رعایت بی‌طرفی، و رازداری
  4. رعایت انصاف و عدالت و شرافت حرفه‌ای
  5. رعایت منافع و مصالح عمومی، قبول مسئولیت، و پاسخگویی به افکار عمومی
  6. رعایت حق پاسخگویی برای افرادی که خبر، گزارش و یا مطلبی درباره‌شان نوشته می‌شود
  7. خودداری از وارد آوردن لطمه یا صدمۀ جانی، مالی، یا حیثیتی(افترا،تهمت، هتک‌حرمت) به احدی از آحاد جامعه، و مقابله با ترویج هرگونه تبعیض ناروا
  8. خودداری از سرقت نوشته‌ها یا مطالب دیگران
  9. خودداری از قبول هرگونه هدیه، وجه نقد یا غیر آن که به قصد تأثیر گذاردن بر نحوۀ انعکاس رویدادها یا تطمیع او پیشنهاد شده باشد .

به گمان ما هر سندی که در ارتباط با حقوق و مسئولیت‌های روزنامه‌نگاران تنظیم وتدوین شود و اصول و حقوق مذکور در فوق در آن مغفول و مجهول مانده باشد با نیازهای و الزامات روزنامه‌نگاری امروز ما مغایرت داشته و اگر مشکلی بر مشکلات صنف روزنامه‌نگار نیفزاید، قطعاً مشکلی از مشکلات او را رفع و خل نخواهد کرد.

 

 منبع: افق اقتصاد 

۱۳۹۴/۱۱/۱۱

لینک کوتاه:

مطالب اخیر