گزارش‌های تحقیقی که جایزه پولیتزر گرفتند (‌۲۰۱۸/۶ )
افشای اسناد جدید بانوی جمهوری‌خواه علیه فساد کاندیدای جمهوری‌خواه سنا

معرفی یک نهاد غیرانتفاعی گزارش‌گری تحقیقی و بازنگاهی به گزارش‌های تحقیقی، نفوذ و اثرگذاری این مرکز ژورنالیستی مستقل در سال ۲۰۱۷:
کفه سنگین سوژه‌های اجتماعی برای روزنامه‌نگاران تحقیقی غربی

▪چرا روزنامه‌نگاران نباید بگویند به چه کسی رأی می‌دهند؟

نگاهی به رد پای «ژن خوب» صاحب‌منصبان در شرکتها و مشاغل بانفوذ و پرمنفعت
رد خون در نرخ اشتغال و بیکاری کشور

آینده روزنامه‌نگاری چاپی هنوز مشخص نیست
آیا روزنامه‌ها می‌میرند؟

گزارش‌های تحقیقی که جایزه پولیتزر گرفتند (۲۰۱۸/۵ )
معامله‌های مشکوک کاندیدای سنا

ماجرای ۴ خصوصی‌سازی بدون بازسازی و پرحاشیه
ردپای سیاست‌های خصوصی‌سازی در اعتراضات کارگران

گزارش‌های تحقیقی که جایزه پولیتزر گرفتند (۲۰۱۸/۴ )
پروژه‌های مخفیانه، اعتبار خبرنگاران را هدف گرفته‌ است

تنها بیست‌و‌یک کیلومتر مانده به هفت‌تپه
چکاپا: یک خصوصی‌سازی موفق

افشاگری سایت پروپابلیکا از فعالیت‌های اقتصادی پنهانی رییس‌جمهوری کنونی آمریکا
ماجرای سرمایه‌گذاری مخفیانه دونالد ترامپ چیست؟

«افق نو» عرصه اطلاع‌رسانی و آموزش روزنامه‌نگاری تحقیقی در ایران و پروژه‌ای در‌ زیرمجموعه گروه رسانه‌ای «جامعه نو» است. این فضا که از سال ۱۳۹۴ با نام «افق اقتصاد» با گرایش غالب گزارش‌های تحقیقی اقتصادی فعال بوده است، به مسیر تکامل روزنامه‌نگاری کندوکاوی در ایران اختصاص خواهد داشت.
درباره ما بیشتر بخوانید.




رسانه‌کاران در مقابل «دکترهای پیچاندن» چه می‌کنند؟

:: احسان اشرفی :: 

برحسب اتفاق و تصمیم انتقام‌جویانه و شخصی «یک مقام سابق درحال‌حاضر محکوم»، مسجل می‌شود دوسوم نمایندگان یک مجلس ملی از سوی سیاستمداران دریافتی غیرقانونی داشته‌اند. کسی جرأت تکذیب نمی‌یابد و جامعه حالا باور کرده است بخش اعظم نمایندگانش را در مجلس می‌توان با پولی ناچیز خرید. طبیعی است برخی رسانه‌ها از این کشف مشعوف می‌شوند و آن را به اهرمی برای فشار سیاسی یک جناح به جناح دیگر سیاست بدل می‌سازند. لابد مردم درباره این موضوع بسیار حرف خواهند زد و اگر دوران تجدید انتخابات هم اندکی بعد فرابرسد، اکثریتی که نمایندگان وابسته به آن رشوه گرفته‌اند در فرستادن عناصر خود به مجلس ناکام خواهد ماند. چاره‌ای باید کرد.

«متخصص پیچاندن» (Spin Doctor) در این نقطه به میدان می‌آید: در یک سخنرانی به‌صورت اتفاقی درمورد پول‌های کثیف‌تر که بر انتخابات اثر گذاشته‌اند یا ممکن است گذاشته باشند، حرف می‌زند. مثلا از پول‌های حاصل قاچاق مواد مخدر که بالفطره جنایت‌آلود و خون‌آلود است، یاد می‌کند. خبر حرف‌های او می‌تواند موضوع ورود پول‌های (احتمالا حاصل از اختلاس منابع دولتی) سیاستمداران را کاملا بپوشاند و به اصطلاح «تحت‌الشعاع» قرار دهد. بدیهی است بسیاری از بخش های افکار عمومی ازجمله رسانه‌ها علاقه مند خواهند بود به بحث درباره «پول کثیف‌تر» بپردازند، بی‌توجه به آنکه در افسانه ورود پول کثیف‌تر، نه آدرسی از گیرنده پول کثیف است و نه نشانی از فرستنده آن. فقط هویت پول (مواد مخدر) اهمیت می‌یابد و داستان واقعی «آن نماینده‌ها» از رونق می‌افتد و از عرصه بحث‌ها ناپدید می‌شود. حتی ممکن است فردای روز طرح پول افسانه‌ای مواد مخدر، یک متخصص پیچاندن دیگر (حتی شاید یکی از دریافت‌کنندگان رشوه از سیاستمداران) خبر مجعول و مجهول‌ دیگری بدهد. مثلا بگوید خبر دارد چمدان پر از ارز خارجی از بانک مرکزی به خارج کشور برده شده است. اصلا جای تعجب نخواهد بود اگر آن شخص صاحب آدرس پول‌های کثیف دیگر از موضوع یاد نکند یا خیلی ساده بگوید از حرف‌هایش سوءتعبیر شده است؛ البته بعد از افتادن آب از آسیاب نمایندگان هدیه‌بگیر.

به عملیات این متخصصان پیچاندن، ‌«کنترل خسارت» یا «damage control» می‌گویند. فقط هوشیاری رسانه‌ها می‌تواند از موفقیت متخصصان پیچاندن جلوگیری کند. رسانه‌کاران باید درباره Spin Doctor بیشتر بدانند.

***

 افشای اخبار خجالت‌آور و تخریب‌کننده علیه دولت‌ها مساله جدیدی نیست و از زمان‌های قدیم بسیار اتفاق افتاده است، اما تلاش سیاستمداران برای کاهش تخریب ناشی از این رسوایی‌ها از زمان آغاز عصر رسانه منجر به ایجاد روندها، حقه‌ها و حتی شغل جدیدی تحت‌نام «دکتر پیچاندن» در دولت‌ها شده است.

 

با وجود قدمت افشای اخبار خجالت‌آور علیه دولت‌ها و سیاستمداران، این ظهور مطبوعات و رسانه‌های ارتباط جمعی بود که باعث گسترش سریع این اخبار و ایجاد احساس‌خطر در دولت‌ها شد تا تدبیری برای مقابله با تخریب چهره خود بیابند.

 

این اتفاقات از رسوایی «مارکونی» در سال ۱۹۱۰ در انگلیس که در آن چهار نفر از اعضای دولتِ لیبرالِ هربرت هنری اسکویت، ازجمله دادستان کل و وزیر خزانه‌داری، به استفاده از اطلاعات محرمانه دولتی برای کسب درآمد متهم شدند تا رسوایی‌های واترگیت در آمریکا، گزارش دروغ تسلیحات کشتار جمعی برای توجیه حمله به عراق، رسوایی زندان‌های گوانتانامو و ابوغُریب تا فسادهای مالی نمایندگان مجلس انگلیس و افشای اطلاعات سری آمریکا توسط ادوارد اسنودن در زمان کنونی را شامل می‌شوند.

 

دولت‌ها در مواجهه با چنین رسوایی‌هایی در رسانه‌ها تلاش می‌کنند با استفاده از دکترهای پیچاندن و روابط عمومی ‌به مهندسی افکار عمومی ‌پرداخته و تخریب ناشی از رسوایی را کاهش دهند.

 

«پیچاندن» در علم روابط عمومی ‌به معنی نوعی از تبلیغ است که تلاش می‌کند با انتشار اخبار دیگر، خبرهای بد را برای دولت تحت‌الشعاع قرار داده و یا با ارائه تفسیری خاص از یک حادثه افکار عمومی ‌را به سود و یا ضد یک فرد و یا گروه متقاعد کند. با اینکه مسئولان روابط عمومی ‌همواره تلاش کرده‌اند اخبار را به‌نوعی که به سود آنهاست منتشر کنند، اما پیچاندن مفهوم صریح‌تری است به معنی استفاده از راهکارهای ریاکارانه، فریبنده و یا دستکاری‌شده.

 

سیاستمداران معمولا متهم می‌شوند که در عین داشتن ادعای صداقت و درستکاری از راهکارهای پیچاندن برای تحت‌تاثیر قرار دادن افکار عمومی‌ استفاده می‌کنند. به دلیل اینکه اغلب پیچاندن‌ها توسط دولت در اتاق کنفرانس مطبوعاتی و در برابر خبرنگاران صورت می‌گیرد گاهی از اتاق‌های کنفرانس مطبوعاتی دولت‌ها به‌عنوان «اتاق پیچاندن» یاد شده و افراد مسئول در تهیه بیانیه‌های پیچاندنی نیز به‌عنوان «دکترهای پیچاندن» شناخته می‌شوند.

 

دکترهای پیچاندن راهکارهای بسیاری برای پیشبرد اهداف خود دارند که مورد استفاده‌ترین آنها در طول تاریخ پرت کردن حواس و دفن کردن اخبار بد در خبرهای بزرگتر محسوب می‌شوند.

 

«دفن کردن اخبار بد» در زبان دکترهای پیچاندن به معنی تحت‌الشعاع قرار دادن اخبار بسیار مضر برای دولت با خبری به مراتب بزرگتر و یا کمتر زیان‌آور است. یکی از روش‌های این راهکار انتشار اخبار بد در زمان وقوع مراسمی ‌بزرگ مانند مسابقات بزرگ ورزشی و جشن‌ها است. این راهکار به قدری توسط دکترهای پیچاندن عادی محسوب می‌شود که «جو مور» مسئول ارشد رسانه‌ها در دولت اول «تونی بلر»، نخست‌وزیر انگلیس، به دلیل استفاده از آن در زمان حملات ۱۱ سپتامبر در آمریکا مجبور به عذرخواهی و در نهایت استعفا شد. مور که در زمان حملات ۱۱ سپتامبر مسئولیت ارشد فعالیت‌های رسانه‌ای دولت را برعهده داشت در روز ۱۱ سپتامبر و پس از وقوع حملات با ارسال نامه الکترونیکی به بخش رسانه‌ها نوشت: «امروز روز بسیار خوبی برای مدفون کردن اخبار بد است، می‌توانیم هر خبری که مایل به دفنش هستیم را امروز اعلام کنیم». دولت انگلیس روز پس از این ایمیل مور اخبار جنجال‌بر‌انگیز مربوط به تغییر درآمدهای مشاوران دولت را اعلام کرد، اما پس از علنی شدن ایمیل، مور مجبور به عذرخواهی رسمی‌ در رسانه‌ها و درنهایت کناره‌گیری شد.

 

راهکار دیگر برای مدفون کردن اخبار بد، انتشار خبر به ظاهر بدتری توسط دولت است تا اخبار به ظاهر بدتر خبر واقعی را تحت‌الشعاع قرار داده و از تخریب هرچه بیشتر چهره دولت جلوگیری کند. این راهکار نیز بارها توسط دولت‌ها مورد استفاده قرار گرفته است و شاید معروف‌ترین آنها اعلام مکرر احتمال وقوع حملات تروریستی و بالا بردن درجه خطر وقوع حملات در آمریکا در زمان «جورج بوش» در زمان‌های انتشار اخبار اقتصادی بسیار بد و یا حوادثی مانند رسوایی زندان گوانتانامو در آمریکا بود، به‌طوری‌که مجریان شبکه‌های آمریکایی نیز دیگر آن را شوخی می‌انگاشتند.

 

نمونه دیگر استفاده از این روش، انتشار ناگهانی اخبار و تصاویر مربوط به روابط هنرپیشگان‌ هالیوود در آمریکا و یا اعضای خاندان سلطنتی در انگلیس در زمان انتشار اخبار بسیار مضر برای دولت‌های این کشورها است. این روش خصوصا به‌شدت توسط رسانه‌های متعلق به «روپرت مرداک»، غول رسانه‌ای جهان، مورد استفاده قرار می‌گیرد. مرداک بارها با استفاده از رسانه‌های متعلق به خود مانند فاکس‌نیوز و یا روزنامه معروف سان، اقدام به انتشار اخبار جنجال‌برانگیز درباره اعضای خاندان سلطنتی و یا هنرپیشگان ‌هالیوود در زمان انتشار اخبار مضر برای حامیانش کرده است. او حتی در زمان انتشار اخبار مربوط به استراق‌سمع تلفن‌های سیاستمداران توسط بنگاه‌های متعلق به خود از راهکار دفن اخبار بد استفاده کرد. راهکار مرداک برای دفن خبر استراق‌سمع توسط بنگاه‌هایش شامل انتشار اخبار و تصاویر زیادی از روابط اعضای خاندان سلطنتی و هنرپیشگان و همچنین استفاده از دولت برای بی‌گناه جلوه دادن کارمندانش می‌شد.

 

اندی کالسون، سردبیر هفته‌نامه نیوز آو د ورلد متعلق به مرداک که هسته اصلی شنود پیام‌های تلفنی سیاستمداران و اعضای خاندان سلطنتی انگلیس به‌شمار می‌آمد، ازجمله افرادی بود که پس از این رسوایی مجبور به استعفا شده و درنهایت در دادگاه به جرم پرداخت رشوه به پلیس انگلیس برای دریافت شماره تلفن‌های اعضای خاندان سلطنتی به ۱۸ ماه زندان محکوم شد؛ اما او پس از متهم شدن به این جرایم و اجبار به استعفا از نیوز آو د ورلد به سفارش و با تلاش‌های مرداک برای دفن اخبار بد درباره خود توسط دیوید کامرون، نخست‌وزیر انگلیس به‌عنوان مسئول امور رسانه‌ای در دولت محافظه‌کار منصوب شد تا این ذهنیت ایجاد شود که در صورت مجرم بودنش دولت هیچ‌گاه از او استفاده نمی‌کرد. گرچه این راهکار نیز موثر نبوده و کالسون درنهایت و پس از مواجهه با محکومیت‌های بیشتر و حکم زندان مجبور به استعفا از دولت شد. مرداک که با شنود پیام‌ها و تصاویر خاندان سلطنتی و هنرپیشگان ‌هالیوود از روابط آنها با خبر می‌شد، از این اطلاعات نیز بارها در جریان رسوایی شنود پیام‌های تلفنی استفاده کرده و هر بار خبری درباره این رسوایی منتشر می‌شد، اقدام به انتشار اخبار و تصاویری از خاندان سلطنتی و هنرپیشگان ‌هالیوود می‌کرد.

با وجود استفاده بیشتر متخصصان روابط عمومی ‌از راهکار دفن اخبار بد، اما پیچاندن راهکارهای دیگری نیز دارد که در اینجا به برخی از آنها اشاره می‌کنیم.

 

راهکارهای مختلف پیچاندن

گیلاس چینی: به معنی ارائه تنها قسمتی از حقایق است که موضع فرد را تأیید می‌کند. برای مثال یک شرکت دارویی می‌تواند تنها بخشی از تحقیقات درباره یک داروی خاص را منتشر کند که تاییدکننده آثار خوب آن است و نتایج منفی را در اختیار مردم قرار ندهد.

 

تکذیب بدون تکذیب: به معنی انتشار بیانیه یا سخنانی است که در نگاه اول به نظر بسیار صریح و واضح می‌آیند، اما در پس لغات و اصطلاحات استفاده شده در آنها معانی نهفته‌ای وجود دارند که در واقع تکذیب مساله مورد بحث محسوب نشده و راه را برای دور نگاه داشتن سیاستمدار از اتهام دروغگویی باز نگاه می‌دارند. به‌عنوان مثال، تونی بلر، نخست‌وزیر سابق انگلیس در تبلیغات پیش از نخستین دور انتخابات منجر به پیروزی حزبش در پاسخ به پرسشی درباره افزایش شهریه دانشگاه‌ها اعلام کرد: «حزب کارگر برنامه‌ای برای افزایش شهریه‌ها ندارد.» که این جمله به معنی عدم ایجاد برنامه‌ای در آینده برای افزایش شهریه‌ها نیست؛ چنانچه این حزب در دور دوم به قدرت رسیدن خود شهریه دانشگاه‌ها را به میزان ۳ هزار پوند افزایش داد. مطبوعات انگلیس از چنین روشی به‌عنوان «تکذیب بدون تکذیب» نام می‌برند.

 

عذرخواهی بدون عذرخواهی: به معنی انجام عذرخواهی به شیوه‌ای منفی و یا کلی است که یا اصلا عذرخواهی محسوب نمی‌شود و یا عذرخواهی کلی بدون قبول تقصیر است. استفاده از جمله‌هایی مانند «اشتباهاتی صورت گرفت»، «ما از ناراحت شدن آنها متاسفیم» و یا «از تمام کسانی که در این مساله تحت‌تاثیر قرار گرفتند، عذرخواهی می‌کنیم»، جملاتی از این قبیل هستند که با وجود دارا بودن مفهومی ‌از عذرخواهی، اصل عذرخواهی و قبول تقصیر در آنها وجود ندارد.

در این میان به‌ویژه جمله «اشتباهاتی صورت گرفت»، بیش از هر جمله دیگری توسط سیاستمداران استفاده می‌شود، چراکه این جمله هم کلی بوده، هم مسئول اشتباهات را مشخص نکرده و هم عمدی بودن آنها را زیرسوال می‌برد.

 

راهکار دیگر در این روش استفاده از پیش شرط «اگر» است که در جمله‌هایی مانند «اگر این واقعه موجب ضرر خوردن و یا ناراحت شدن این گروه شده است، ما متاسفیم» دیده می‌شود. این جمله با وجود شباهت به عذرخواهی درواقع هم اصل اشتباه را شرطی کرده و هم به نوعی توهین‌آمیز محسوب می‌شود، چراکه به معنی این است که اشتباه واقع شده چندان بزرگ و ناراحت‌کننده نبوده و گروه معترض یا از روی اهداف خاص و یا به دلیل ضعف از آن ناراحت شده‌اند.

 

ادوارد برنیز، خواهرزاده زیگموند فروید، روانشناس معروف که از او به‌عنوان پدر علم پیچاندن در تاریخ یاد می‌شود، عقیده داشت این اخبار و نه تبلیغات هستند که می‌توانند بزرگترین تاثیر را در افکار عمومی ‌داشته باشند. بزرگترین عملیات پیچاندن برنیز فعالیت وی برای شکستن قبح سیگار کشیدن زنان در آمریکا در دهه ۲۰ میلادی و همچنین نقش او در ساقط کردن دولت گواتمالا به نمایندگی از شرکت آمریکایی موز چیکیتا بود.

 

برنیز که در دهه ۲۰ میلادی برای شرکت‌های دخانیات کار می‌کرد، برای از بین بردن قبح استفاده از سیگار توسط زنان، سیگار کشیدن زنان را نوعی آزادی توصیف کرد که آنها باید از آن برخوردار باشند. او برای پیشبرد هدف خود روزی را اعلام کرد تا زنان با ورود به خیابان مرکزی نیویورک اقدام به روشن کردن صدها سیگار با هدف کسب آزادی کنند. او برای هرچه جذاب‌تر کردن این واقعه سیگارها را مشعل‌های آزادی توصیف کرده و با استخدام زنانی جوان آنها را به خیابان فرستاد تا این «مشعل‌های آزادی» را در خیابان روشن کنند. این اقدام ‌نظر صدها خبرنگار را جلب کرد و پخش تصاویر سیگار کشیدن زنان در خیابان از شبکه‌ها باعث از بین رفتن قبح این مساله در آمریکا شد. او همچنین پس از درگیری صاحبان شرکت موز چیکیتا با دولت دموکراتیک و انتخابی گواتمالا تبلیغات شدیدی را درباره دیکتاتور و کمونیستی بودن آن دولت در رسانه‌ها آغاز کرد که نقش بزرگی در ساقط کردن دولت گواتمالا داشتند.

با وجود قدرت زیاد دکترهای پیچاندن در مخفی کردن و تحت‌الشعاع قرار دادن اخبار بد، اما برخی تحلیلگران اعتقاد دارند گسترش رسانه‌های ارتباط جمعی در کنار پدیده‌های شبکه‌های اجتماعی اینترنتی و شهروند خبرنگاران باعث کاهش روبه‌رشد قدرت دکترهای پیچاندن شده است.

 

جو تریپی، که از مشاوران تبلیغاتی بسیاری از نمایندگان دموکرات مجلس آمریکا، ازجمله تد کندی، است، فعالیت‌های شبکه‌های اجتماعی را در اینترنت، پیام‌آور پایان دوران برای دکترهای پیچاندن می‌داند. او می‌گوید: «اینترنت قوانین بازی را برای سیاستمداران تغییر داده است، چراکه هر راهکار دکترهای پیچاندن توسط افکار عمومی ‌و افراد مختلف بررسی شده و پاسخ آن بلافاصله توسط افراد هوشمند در شبکه‌های اجتماعی منتشر می‌شود.»

 

تریپی می‌افزاید: «مردم و به‌ویژه جوانان امروزه به سخنان و پیام همسالان، دوستان و همفکرانشان در اینترنت بیشتر اهمیت می‌دهند تا پیام منتشر شده توسط دولتمردان و کانال‌های رسمی ‌و به همین دلیل نفوذ دکترهای پیچاندن در حال کاهش است.»

 

این متخصص تبلیغات اعتقاد دارد که تمرکز رسانه‌ها و افکار عمومی ‌بر مسائل مهم، فراموش نکردن آنها و پاسخ دادن فعالان اجتماعی به تبلیغات دکترهای پیچاندن، مهمترین عوامل در جلوگیری از «پیچیده شدن» جامعه توسط دکترهای روابط عمومی ‌در دولت‌ها هستند.

 

با وجود افزایش این شکل از بی‌تأثیر شدن عملیات پیچاندن،‌ هنوز هم رسانه‌کاران به خاطر دسترسی به فضای رسانه‌های عمومی، نقش اصلی را در آشکار کردن بازی‌های متخصصان پیچاندن دارند.

منبع: افق اقتصاد

۱۳۹۴/۲/۱۹

لینک کوتاه:

مطالب اخیر